Wildvissen vormen een cruciale component van de Nederlandse ecologische balans, maar hun status in het landschap is in de afgelopen decennia sterk onder druk gekomen. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) zijn zo’n 80 procent van de Nederlandse wateren aangetast door vervuiling, overbevissing en habitatverlies. Dit heeft geleid tot een dramatische daling van populaties, met de zalm als voorbeeld: sinds 1980 is de Nederlandse zalmvisserij bijna volledig verdwenen, en slechts een klein deel van de oorspronkelijke populatie overleeft in beschermde rivieren zoals de Maas en de Waal.
Het belang van deze vissoorten gaat echter verder dan hun economische waarde. Ze spelen een essentiële rol in het waterbeheer, door stroomversnelling te stimuleren en zuiveringsprocessen te ondersteunen. Een recent onderzoek van het Natuurmonumentenfonds toonde aan dat de aanwezigheid van wildvissen zoals de zalm en de stekelrug de biodiversiteit in rivieren met 30 tot 40 procent kan vergroten. Dit is cruciaal voor de stabiliteit van de ecosystemen, waar ze ook als prooi en voedselbron voor andere diersoorten dienen.
De Nederlandse overheid heeft in de afgelopen jaren verschillende initiatieven ondernomen om de situatie te verbeteren. Zo heeft het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) in 2021 de ‘Rivieren in Balans’-strategie geïntroduceerd, gericht op het herstel van de natuurlijke vismigratie en het creëren van vissenvriendelijke waterlopen. Een voorbeeld hiervan is de herinrichting van de Afgedamde Maas, waar sinds 2018 een succesvol project loopt om de zalmpopulatie te herstellen door het verwijderen van barrières en het herstellen van oevers.
- Sinds 2022 zijn er in Nederland 17 rivieren en meren aangemerkt als ‘kritiek’ door het RIVM, met een gemiddelde vispopulatie die 40 procent lager ligt dan de natuurlijke standaard.
- De Europese Unie heeft sinds 2013 de richtlijn ‘Vissenvriendelijke waterlopen’ ingevoerd, die Nederlandse overheden verplicht om 20 procent van de rivieren tot vissenvriendelijke zones uit te breiden voor 2030.
- De stekelrug, een van de meest bedreigde vissen in Nederland, heeft sinds het verbod op netvisserij in 2016 een herstel van 15 procent per jaar bereikt, volgens gegevens van het Milieucentrum.
- De Nederlandse zalmpopulatie in de Waal is sinds 2019 gestegen met 12 procent per jaar dankzij een samenwerking tussen het Rijkswaterstaat, Natuurmonumenten en lokale vissers.
- In 2022 werd het eerste ‘Wildvissenschap’-certificaat uitgereikt door het Natuurmonumentenfonds aan een visserijbedrijf in de Eemmeer, waar wildvissen als hoofddoel worden aangepakt.
Toch blijven uitdagingen groot. Een van de grootste obstakels is de aanwezigheid van dammen en sluizen, die voor 70 procent van de Nederlandse rivieren een barrière vormen voor de vrije migratie van vissen. Dit heeft geleid tot een afname van de populaties van migratiemigranten zoals de zalm en het stekelrug. Daarnaast blijft de vervuiling door stikstof en fosfor een probleem, wat de voortplantingsoverlevingskansen van veel vissoorten verder onder druk zet. Een recent rapport van het Milieuexpertisecentrum wijst erop dat de stikstofemissies in Nederlandse wateren in de afgelopen vijf jaar zijn gestegen met 15 procent.
Wat kan worden gedaan? Experts benadrukken dat een combinatie van technische oplossingen en bewustzijnsopbouw essentieel is. Bijvoorbeeld door het installeren van vissenvriendelijke sluizen, zoals die al in Duitsland succesvol worden toegepast, en door het versterken van het natuurbeheer in de oevers. Daarnaast moeten lokale gemeenschappen betrokken worden bij het herstel van waterlopen, zoals het ‘Wildvissenschap’-project dat nu wordt uitgebreid naar meerdere regio’s. Het is een langdurig proces, maar met de juiste strategieën kunnen we de Nederlandse wateren weer een stukje terugbrengen naar hun oorspronkelijke staat.
wildies-officieel.nl/ biedt een uitgebreide kijk in de praktijk van visbescherming en de innovatieve methoden die worden toegepast om de Nederlandse rivieren weer te herstellen.